Nowe technologie i prawa człowieka

Jak UE może wykorzystać szansę nie do odrzucenia, aby chronić wolne media

Nie ma demokracji bez wolnych mediów. Mimo to w wielu krajach UE ten filar drży w posadach pod wpływem przejęcia kontroli przez rządy, cięcia kosztów i gróźb. Poniżej znajdziesz zalecenia Liberties jak UE powinna chronić niezależne media.

by Jonathan Day

Jak podaje nowy Raport Liberties Wolne media 2022: wolność i pluralizm mediów – różnorodność opinii i głosów, mnogość źródeł, szeroka gama dostępnych formatów, brak monopolizacji własności – są zagrożone w krajach w całej UE. Ma to daleko idące konsekwencje dla demokracji państw europejskich, której fundamentem jest zrównoważona i oparta na rzetelnych informacjach debata publiczna, możliwa jedynie dzięki dostępowi do dokładnych i bezstronnych relacji wolnych i niezależnych mediów.

Istnieje jednak nadzieja na zatrzymanie tego procederu: Komisja Europejska opracowuje unijny Akt o wolności mediów (MFA, z ang. Media Freedom Act), zestaw nowych przepisów zabezpieczających wolność mediów w całej Unii. A co za tym idzie - akt ten może pomóc chronić demokrację i praworządność w Europie.

Niezliczone zagrożenia wobec wolności mediów

W krajach takich jak Węgry czy Polska przejmowanie kontroli medialnej przez rządy jest dobrze udokumentowane - największe stacje medialne zostały w tych państwach wykupione przez sympatyków partii rządzących lub też rząd wpływa na nie i ingeruje poprzez regulowanie kwestii ich zarządzania i finansowania. Na podobnej zasadzie wykupywano platformy medialne pozwalające sobie na krytykowanie rządu, po czym zamykano je lub nękano poprzez kolejne, nieuzasadnione przepisy i regulacje.

Obszarem budzącym szczególny niepokój są media publiczne (PSM, z ang. Public Service Media). Ich misją jest dostarczanie ludziom publicznie dostępnych wiadomości pozostających niezależnymi od wpływów redakcyjnych, jednak media publiczne utraciły swobodę wykonywania tego zadania. Poza przekazywaniem informacji – w formie zrozumiałej dla różnych grup szerokiego grona odbiorców, w tym dzieci – reprezentują oni również postawy kulturowe oraz promują i pielęgnują wspólne wartości. Niestety cele te są nieosiągalne, jeśli nadawca publiczny pozostaje pod kontrolą rządu i staje się megafonem rozpowszechniającym jedynie poglądy partii rządzącej.

Kampanie oszczerstw, ataki, nękanie i bezpodstawne procesy sądowe znane jako SLAPP zastraszają niezależnych dziennikarzy i wywołują efekt mrożący - zmuszają ich do autocenzury i porzucenia działalności śledczej i wykrywania przypadków korupcji, niszczenia środowisko czy innych niechlubnych uczynków. Ataki te mogą mieć miejsce w prawdziwym życiu - a czasami kończą się nawet zabójstwem, jak miało to miejsce w 2021 r. w przypadku zastrzelonego holenderskiego reportera kryminalnego Petera R. de Vriesa – oraz w świecie wirtualnym, w którym platformy mediów społecznościowych stały się areną ataków i gróźb osobistych. Na przykład niemieccy dziennikarze doświadczają nękania przede wszystkim w internecie i w efekcie część z nich decyduje się na autocenzurę.

Jak UE może pomóc w powrocie na właściwe tory

Akt o wolności mediów będzie okazją do przeciwstawienia się tym działaniom i zapewnienia ludziom poświęcającym się wysokiej jakości dziennikarstwu lepszej ochrony ich wolności, niezależności i bezpieczeństwa. Aby jednak to osiągnąć, UE musi podjąć szereg konkretnych działań, między innymi:

  • Nowa ustawa powinna wprowadzić regulacje procesu powoływania członków krajowych organów nadzorczych mediów, tak aby był to proces transparentny i demokratyczny. Powinny zostać również ustalone podstawowe kryteria selekcji członków, między innymi kandydaci powinni móc wykazać się fachową wiedzą w kwestiach regulacji mediów oraz powinni pozostawać niezależni od wpływów politycznych i wszelkich powiązań mogących powodować potencjalny konflikt interesów.
  • Aby zabezpieczać pluralizm mediów, akt o wolności mediów powinien ustanowić utworzenie przejrzystej europejskiej bazy danych zawierającej informacje o całym łańcuchu własności mediów, łącznie z akcjonariuszami posiadającymi procent udziałów uprawniających ich do uczestnictwa w procesach decyzyjnych i głosowaniach. Wszystkie media powinny być zobowiązane do przekazywania rzetelnych i zaktualizowanych informacji do wspólnej bazy, która byłaby bezpłatnie, publicznie dostępna.
  • Co ważne, wymogi dotyczące przejrzystości nie powinny obejmować blogerów i dziennikarzy obywatelskich, co pozwoliłoby im zachować anonimowość i uchronić się od przestępstw z nienawiści.
  • Aby zapewnić sprawiedliwą i przejrzystą dystrybucję środków, akt o wolności mediów powinien jasno sformułować podstawowe zasady przyznawania środków publicznych i dotacji spółkom medialnym. Wśród wymogów powinny znaleźć się: bezstronność polityczna, transparentność finansowa, rozliczalność, kwalifikowalność i wykonalność. Z drugiej strony, państwa członkowskie powinny być również zobowiązane do okresowego relacjonowania na temat dystrybucji środków finansowych i dotacji do stacji medialnych.
  • Komisja powinna ściśle monitorować wdrażanie zalecenia UE w sprawie ochrony, bezpieczeństwa i wzmocnienia pozycji dziennikarzy oraz wiążącymi się z nimi ustawami unijnymi, takimi jak ochrona osób zgłaszających naruszenia prawa unijnego (dyrektywa w sprawie zgłaszania nieprawidłowości), w ścisłym porozumieniu i we współpracy ze społeczeństwem obywatelskim i przedstawicielami mediów. Inną palącą kwestią jest zapewnienie ochrony dziennikarzom zmagającym się ze strategicznymi pozwami sądowymi przeciwko udziałowi publicznemu (SLAPP).
  • Ponadto coroczne monitorowanie kondycji wolności i pluralizmu mediów w państwach członkowskich powinno stanowić część corocznego sprawozdania Komisji nt. praworządności w UE, do którego Liberties przygotowała swój własny, uzupełniający raport. Jednak kryteria zawarte w Raporcie Komisji na temat praworządności dotyczące wolności mediów powinny być jaśniejsze i bardziej szczegółowe.

Trwająca w Ukrainie wojna powinna być dla nas lekcją, jaka potęga płynie z kontrolowania mediów. Putin poprzez swoją propagandę przekonuje ludzi w Rosji i nie tylko, że ta wojna w jakiś sposób jest uzasadniona, że Ukraińcy nie są ofiarami, a agresorami. Rządy na Węgrzech, w Polsce, Słowenii i innych europejskich krajach również starają się zapanować nad krajobrazem medialnym w swoim państwie. Media publiczne nie mogą już publikować wiadomości i historii, które chcą publikować czy ujawniać faktów takimi jakimi są, bez względu na to, jak obciążające mogą być. A to oznacza, że problemy takie jak niewłaściwe rządzenie czy korupcja pozostają w ukryciu, a obywatele pozbawieni są dostępu do tych informacji i nie mogą podejmować w pełni świadomych decyzji podczas wyborów.

UE wkrótce będzie miała szansę naprawić tę sytuację. Powinna postrzegać akt o wolności mediów jako narzędzie nie tylko służące wspieraniu i ochronie wolności mediów, ale także zabezpieczeniu całej demokracji europejskiej. Bez świadomych obywateli oraz wolnych i uczciwych wyborów demokracja więdnie i panoszy się autorytaryzm. A teraz jesteśmy naocznymi świadkami, jak przerażające mogą być tego konsekwencje.

Jeśli interesują cię dalsze zalecenia dotyczące Aktu o wolności mediów, przeczytaj nasz pełny dokument dotyczący polityki tutaj.


Więcej artykułów na ten temat:

UE musi działać - niektóre rządu stosują taktykę Putina i przejmują kontrolę nad mediami

Wolność mediów w Europie stoi w obliczu wielu zagrożeń: Raport 2022

Raport Liberties Wolne media 2022 wskazuje na niepokojące pogarszanie się niezależności mediów w Europie

Donate to liberties

Together we’re making the difference

When the many put our resources together, we defeat the few who think they hold all the power. Join us to bring rights to life for all of us.

Be a part of protecting our freedoms

We have

  • Created the largest fund for democracy groups in the EU
  • 
Got new powers to cut off EU funding to autocrats

  • Written new EU rules to protect journalists & campaigners from bogus lawsuits

  • Trained over 400 rights defenders to supercharge the campaigns you care for

More milestones


Together we’re making the difference

When the many put our resources together, we defeat the few who think they hold all the power. Join us to bring rights to life for all of us.

Subscribe to stay in
the loop

Why should I?
  • You will get the latest reports before everyone else!
  • You can follow what we are doing for your right!
  • » You'll get Liberties' latest reports straight to your inbox - before anyone else
    » You'll hear what Liberties is working on, eg. free speech, privacy, digital rights

Show me a sample!