Coronavirus in Spanje: politie gaat te ver en juridische bescherming wordt uitgehold

De Spaanse regering heeft een noodtoestand afgekondigd, wat natuurlijk samengaat met beperkingen op onze vrijheden. We kunnen niet toestaan dat dit ook een effect krijgt op onze grondrechten binnen de rechtspraak, zoals het recht op een eerlijk proces.

Op 14 maart, wat al lang geleden lijkt, heeft de Ministerraad het Koninklijk Besluit 463/2020 goedgekeurd, waarmee zij de noodtoestand afkondigen. In deze uitzonderlijke situatie kan de uitvoerende macht onze grondrechten tot op zekere hoogte beperken, maar nooit opschorten. Dit is de tweede keer dat er in Spanje een alarmtoestand is uitgeroepen. De eerste keer was tijdens een staking van de luchtverkeersleiders in 2010, toen het leger de controle over hun werk overnam.

Dit besluit regelt onder meer een reeks logistieke vraagstukken, zoals het sluiten van winkels, het verbod om zonder gerechtvaardigde reden de straat op te gaan en de mobilisatie van het leger. Het meest relevante onderdeel voor advocaten die constant in en buiten de rechtszaal zijn, is zonder twijfel de tweede aanvullende bepaling, die het volgende vaststelt: "De voorwaarden worden opgeschort en de termijnen waarin de procedurele wetten voor alle gerechtelijke bevelen voorzien, worden opgeschort en onderbroken." Met andere woorden, alle justitiële activiteiten zijn volledig verlamd.

In de volgende paragraaf worden een aantal uitzonderingen op deze sluiting van het strafrechtsysteem genoemd: "De opschorting en onderbreking zijn niet van toepassing in habeas corpus-procedures, procedures met betrekking tot rechtsbijstand of met gedetineerden, huisverboden, urgente gevangenisbewakingsprocedures en eventuele conservatoire maatregelen over geweld tegen vrouwen of minderjarigen."

Met andere woorden, het besluit stelt duidelijk dat rechtsbijstand moet worden verleend. Hoewel de misdaad met 50% is gedaald, blijft de politie mensen vasthouden en neemt het aantal arrestaties wegens ongehoorzaamheid aan de noodtoestand toe. In een staat die de rechtsstaat respecteert, is het ondraaglijk dat dergelijke vrijheidsbenemingen niet onder toezicht van de rechter vallen. Als gevolg hebben alle gedetineerden het recht om voor een gerechtelijke autoriteit in beroep te gaan tegen de wettigheid van hun detentie en om voor een rechter te verklaren en hun rechten te verdedigen.

Het besluit bepaalt ook dat "de rechter of de rechtbank in de onderzoeksfase kan instemmen met het voeren van procedures die vanwege hun urgente aard niet kunnen worden uitgesteld". Zo waarborgen zowel de rechtsbijstand als de vrijheid die de rechter krijgt om een dringende onderzoeksprocedure uit te voeren, het recht op verdediging.

Theorie en praktijk komen echter niet altijd overeen en soms komen we obstakels tegen bij het uitoefenen van een adequate verdediging. Hiervoor zijn vier belangrijke redenen: (1) gebrek aan middelen, (2) het niet verwerken van urgente procedures (3) rechtsonzekerheid en (4) de cultuur van vergelding.

1. Een gebrek aan middelen

Gebrek aan middelen is al jaren een van de grootste problemen van onze rechtspraak. Er is gebrek aan personeel, nieuwe faciliteiten, up-to-date computerapparatuur, specifieke opleiding voor rechters en openbare aanklagers en een lange lijst met andere tekortkomingen. En nu, te midden van deze pandemie, ontbreekt ook de fundamentele individuele en collectieve bescherming.

Advocaten worden gevraagd om gedetineerden te helpen op politiebureaus en in rechtbanken, die nu gesloten plekken zijn, zonder handschoenen of maskers. Als we onze gezondheid willen behouden, moeten we vermijden om dicht bij onze verdachten te komen - om nog maar te zwijgen van fysiek contact - en zo min mogelijk tijd met hen doorbrengen Hierdoor wordt het moeilijk om een klimaat van vertrouwen te creëren bij onze cliënten, opdat ze zich comfortabel genoeg voelen om hun versie van de gebeurtenissen in detail te vertellen.

Dit wekt een gevoel van onbehagen en wantrouwen op bij gedetineerden, die niet alleen hun vrijheid zijn ontnomen, maar zich ook realiseren dat hun verdediging hieronder kan lijden.

Sommige rechters en openbare aanklagers (die zelf vaak een zekere afstand bewaren van gedetineerden wanneer ze voor hen getuigen), zullen proberen om gedetineerden sneller af te handelen, wat ertoe kan leiden dat de verdediging niet de kans krijgt om hun volledige versie van de de gang van zaken te presenteren.

Om deze redenen stuurden drie van de vier belangrijkste rechtersverenigingen een paar dagen geleden een dringende brief naar de Permanente Commissie van de Algemene Raad voor de Justitie, met de waarschuwing dat ze de beschikbare diensten niet zullen verlenen als ze niet worden voorzien van echte middelen ter bescherming van hun gezondheid.

2. Verzuim om dringende procedures te verwerken

Zoals ik al heb opgemerkt, staat het besluit de rechters toe overeenstemming te bereiken over de praktijk van een urgente procedure die niet kan worden uitgesteld. Op papier is dit onberispelijk. Maar in de praktijk is het niet gemakkelijk te realiseren, aangezien de rechtbanken slechts minimumdiensten handhaven en dat de definitie van "dringend" van rechter tot rechter kan verschillen.

Laat me een echt voorbeeld geven dat mij onlangs is overkomen. De politie arresteerde een cliënt van mij. Ze beschuldigden haar van het aanvallen van een officier, wat ze resoluut ontkent. Ze werd voor een magistraat gebracht en daarna vrijgelaten. We verkenden de plaats van haar arrestatie en ontdekten het bestaan van videobewakingscamera's. Met andere woorden, mogelijk is de tussenkomst van de politie geregistreerd en kan er bewijs zijn om haar onschuld te bewijzen. Twee weken geleden heb ik de rechtbank die onderzoek doet, gevraagd om de opnames bij de gemeenteraad op te vragen, maar mijn brief wordt niet verwerkt. Dit is een urgente zaak, aangezien volgens onze wetgeving de beelden uiterlijk een maand na opname moeten worden verwijderd als ze niet zijn opgevraagd door de rechter. Daarom heb ik een paar dagen geleden een andere gevraagd hen op te vragen, maar zij hebben het verzoek afgewezen omdat zij zich niet bevoegd achtten. Dit betekent dat ik het verzoek eindeloos moet herhalen, anders riskeer ik bewijsmateriaal te verliezen dat van vitaal belang is voor de belangen van mijn cliënt.

De verlamming van de rechtbanken heeft onmiskenbare gevolgen voor het recht op verdediging. Bewijs kan verdwijnen of verslechteren. En dan heb ik het niet alleen over opnames. Naarmate de tijd verstrijkt, kunnen getuigen geleidelijk de details vergeten die ze tijdens de gebeurtenissen hebben waargenomen, tot het punt dat ze hun geloofwaardigheid of effectiviteit verliezen.

De opeenstapeling van zaken waarmee we te maken zullen krijgen zodra de crisis zal helaas voor een nóg grotere vertraging veroorzaken dan die waar we in ons rechtssysteem al last van hebben. Dit heeft grote gevolgen voor de waarde van bewijsmateriaal.

3. Rechtsonzekerheid

Hoewel de situatie waarnaar ik in de vorige paragraaf verwees, niet te wijten is aan de noodtoestand, is deze derde reden dat wel. Mijn kantoor ontvangt meerdere bezoeken van burgers die vinden dat de politie op subjectieve en willekeurige (dus onwettige) gronden heeft gehandeld. Echter schrijft de noodtoestand niet voor wat wettelijk afdwingbaar is in dit geval. Dit creëert grote verwarring bij zowel burgers als bij de wetshandhaving.

We hebben bijvoorbeeld telefoontjes ontvangen van burgers die op weg naar hun werk door de politie zijn tegengehouden en zijn gevraagd om een certificaat te tonen van hun werk dat hun functies en werktijden bevestigt, maar die hadden ze niet. Toen ze dit aan de politie uitlegden, zijn ze bekeurd door agenten. Het is zeker wenselijk om een certificaat bij je te hebben, omdat het ons leven allemaal gemakkelijker kan maken, maar het is niet verplicht.

Het Koninklijk Besluit van 14 maart stelde een algemeen verbod in om de straat op te gaan, behalve in bepaalde uitzonderlijke gevallen (zoals naar het werk gaan, of om voedsel of farmaceutische producten te kopen), maar het legt niet de verplichting op om een certificaat van je werkgever bij je te dragen. Daarom kan dit niet worden verlangd door een agent.

Tegelijkertijd stelt de wet dat "bij verplaatsingen in openbare ruimtes de aanbevelingen en verplichtingen van de gezondheidsautoriteiten moeten worden gerespecteerd", maar deze zijn niet vastgesteld en we zijn niet verplicht om deze regels te weten. Er zal ongetwijfeld meer juridische onzekerheid ontstaan, aangewakkerd door het gebrek aan concrete protocollen en de verspreiding van geruchten, nepnieuws en leugens op internet. Daarnaast is er een algemene toestand van nervositeit, wat me brengt bij mijn vierde en laatste punt.

4. De cultuur van vergelding

Tot slot wil ik nog de gevaarlijke cultuur van wraak en straf noemen die in onze samenleving floreert.

Een paar dagen geleden circuleerde op sociale media een video van een jonge man die door de politie in Valladolid was gearresteerd. Blijkbaar was hij zonder rechtvaardiging op straat, wat duidt op een gebrek aan solidariteit van zijn kant. Dit was echter niet het meest zorgwekkende aspect van de beelden: na de arrestatie van de jongeman, die zich absoluut niet verzette, slaat een officier hem meerdere keren in het gezicht en noemt hem een klootzak.

In plaats van dit onduldbare gedrag door een wetshandhavingsfunctionaris aan de kaak te stellen, werden er op social media ontelbare berichten gedeeld die de officier ondersteunden. "Goed gedaan", "dat zijn de klappen die zijn ouders hem hadden moeten geven", "zo leer je uitschot", "als ik er was, zou ik hem er nog twee geven" en "sommige mensen begrijpen geen andere taal." Dit is een kleine greep uit de tweets die op de video volgden. Niemand ontkent het misbruik door de politie, maar het wordt gevierd omdat het gericht is op een "klootzak", een "onverantwoordelijke" die "ons allemaal in gevaar brengt" en "ons niet respecteert" (sic).

Er wordt veel haat gegenereerd. Te midden van de pandemie ziet de samenleving de dader niet als een medeburger die een fout heeft gemaakt die moet worden gecorrigeerd, maar als een vijand, een onderwerp dat op alle mogelijke manieren moet worden geneutraliseerd. En dit leidt tot excessen van politie en justitie die zeker het recht op verdediging bedreigen, waardoor we het doel van het strafrecht, de sociale reïntegratie van degenen die de wet niet hebben gerespecteerd, vergeten.

Het recht op verdediging is de kans die we hebben om ons voor de rechtbank te verdedigen tegen de beschuldigingen tegen ons, met volledige waarborgen van gelijkheid en onafhankelijkheid (zolang andere rechten worden gerespecteerd, zoals effectieve rechterlijke bescherming, gerechtelijke onpartijdigheid en het onschuldigheidsbeginsel). Als de verdediging effectief is geweest, staat de sanctie in verhouding tot de veroorzaakte schade. Zonder verdediging is er geen eerlijk proces. Door dit recht uit te oefenen, verdedigen we niet alleen een specifieke persoon, we verdedigen tegelijkertijd de rechten van alle burgers. Maar als onze buren de excessen steunen, openen we de deur om een einde te maken aan alle gerechtelijke garanties waarop we recht hebben.

Laten we hopen dat deze angst, onzekerheid en nervositeit tijdelijk is. Anders gaan we op weg naar een autoritair regime dat uiteindelijk alle sociale en procedurele rechten kan ondermijnen waaraan we zo hard hebben gewerkt om ze te verkrijgen.

Dit artikel is oorspronkelijk gepubliceerd op de blog van Rights International Spain.